Reguła niezatwierdzona

Przed pieczęcią była droga.

Jeden brat wrócił z miasta, gdzie źle go przyjęto. Drugi potrzebował wiedzieć, jak pracować bez przyjmowania pieniędzy. Trzeci pragnął przeprawić się przez morze i żyć wśród muzułmanów. Byli chorzy bracia, zmęczeni ministrowie, nowi towarzysze i spory, których małe braterstwo pierwszych lat nie potrafiło sobie wyobrazić.

Reguła niezatwierdzona narodziła się w tym ruchliwym świecie. Nie przypomina prawa napisanego w całości przy jednym cichym biurku. Jej dwadzieścia cztery rozdziały zachowują warstwy: słowa Ewangelii, praktyczne wskazówki, długie modlitwy i odpowiedzi na gromadzone doświadczenia.

Łacińska nazwa Regula non bullata oznacza regułę „bez bulli”, czyli bez uroczystego papieskiego dokumentu opatrzonego pieczęcią. Nazwa powstała później; bracia z 1221 roku nie musieli jej używać, bo Reguła zatwierdzona z 1223 roku jeszcze nie istniała.

Krótka forma, która rosła

W Testamencie Franciszek wspomina, że gdy Pan dał mu braci, kazał prosto i krótko zapisać formę życia według Ewangelii. Papież ją zatwierdził. Wydarzenie datuje się zwykle na około 1209–1210 rok i łączy z ustną aprobatą Innocentego III.

Pierwotny krótki tekst nie zachował się. Niektóre wersety Ewangelii oraz fragmenty późniejszych reguł mogą przechowywać jego serce, ale nie potrafimy odtworzyć go słowo w słowo.

Z biegiem lat braterstwo rosło. Gromadzono decyzje podejmowane na corocznych kapitułach oraz nauki Franciszka. W 1221 roku, podczas wielkiej kapituły Pięćdziesiątnicy przy Porcjunkuli, proces osiągnął długą postać znaną jako Reguła niezatwierdzona.

Dlatego o autorstwie trzeba mówić ostrożnie. Franciszek stoi w centrum tekstu, a jego głos jest mocny. Nie musi to jednak oznaczać, że sam od początku do końca ułożył całe dzieło. Ministrowie generalni rodziny franciszkańskiej opisują je jako tekst powstały w dialogu z braćmi i życiem.

Reguła, w której wciąż słychać rozmowę

Podczas lektury zmienia się ton. Niektóre rozdziały są instrukcjami: jak przyjmować nowych braci, jak się ubierać, jak wybierać ministrów. Inne zbierają fragmenty Biblii. Rozdział 23 staje się wielką modlitwą uwielbienia i dziękczynienia. Ostatni prosi braci, by uczyli się i pamiętali znaczenie zapisanego życia.

Ta różnorodność nie jest wadą. Pozwala zobaczyć warsztat, zanim wygładzono ściany.

W rozdziale 5 ministrowie mają pokornie odwiedzać i napominać braci. Pozostali powinni być posłuszni w sprawach dotyczących zbawienia, które nie sprzeciwiają się ślubowanemu życiu. Potem pada niezwykłe zdanie: przez miłość Ducha mają chętnie służyć sobie i wzajemnie się słuchać.

Posłuszeństwo nie płynie jedynie w dół, od przełożonego. Przepływa między braćmi jak wspólna woda.

Tekst zabrania nazywać kogokolwiek „przeorem”. Wszyscy mają nazywać się Braćmi Mniejszymi. „Mniejszy” nie oznacza człowieka mniej wartościowego. Oznacza wybór, by nie zajmować pierwszego miejsca.

Pieniądz, który nie mógł wejść

Reguła surowo zabrania przyjmowania monet i pieniędzy, bezpośrednio lub przez pośrednika. W średniowiecznym świecie był to wybór radykalny. Monety kupowały jedzenie, płaciły za podróż i wynajem, ratowały w nagłych sytuacjach.

Tekst próbuje powstrzymać wspólnotę przed budowaniem bezpieczeństwa na zapasach finansowych. Duchowi przyjaciele mogli pomagać w potrzebach chorych i zapewnieniu ubrania, ale bracia nie mieli przyjmować pieniędzy.

Nie należy wyobrażać sobie prostego, identycznego stosowania zasad w każdej krainie. Wraz z rozszerzaniem zakonu trudniej było organizować podróże, studia i opiekę. Późniejsze spory o pośredników, używanie dóbr i własność powstały właśnie z tego napięcia.

Reguła nie przedstawia romantycznego ubóstwa. Pozwala poczuć rzeczywiste ryzyko zależności od innych. Prosi też braci, by pracowali, nie gasząc ducha modlitwy i pobożności.

Usiąść z tymi, których świat omija

Rozdział 9 każe braciom cieszyć się, gdy żyją pośród ludzi uznawanych za mało wartych i pogardzanych: ubogich, słabych, chorych, dotkniętych trądem oraz żebrzących przy drodze.

Słowa łączą się z początkiem Testamentu. Franciszek nie chce, by doświadczenie miłosierdzia pozostało prywatnym wspomnieniem świętego. Pragnie, aby wspólnota nadal wybierała bliskość tam, gdzie społeczeństwo wybiera oddalenie.

Dziś nie powinniśmy powtarzać średniowiecznych określeń tak, jakby człowiek był swoją chorobą. Możemy jednak usłyszeć pytanie: obok kogo nikt nie chce usiąść? Reguła prowadzi braci właśnie tam.

Mówi też, by nie osądzali noszących piękne ubrania i jedzących delikatne potrawy. Ubóstwo nie może stać się nowym rodzajem wyższości. Połatany habit może skrywać pychę tak wielką jak kosztowny strój.

Gdy brat choruje

Jeśli brat zachoruje, pozostali mają mu służyć tak, jak sami chcieliby być obsłużeni. Krótkie zdanie obala duchowość, która podziwia cierpienie z daleka.

Nawet uboga grupa musi zapewnić opiekę. Ktoś przynosi wodę, przygotowuje jedzenie i czuwa. Reguła nie daje podręcznika medycyny. Ustanawia miarę: wyobraź sobie siebie na miejscu chorego.

Prosi również, by nikt nie wpadał w gniew ani zamęt z powodu grzechu innej osoby. Złość i wzburzenie mogą stanąć na drodze miłości. Nie wyklucza to upomnienia. Chroni przed przemianą cudzego błędu w paliwo dla własnej próżności.

Troska powraca w innych pismach, szczególnie w Liście do ministra. Powtórzenie wskazuje na sprawę centralną dla Franciszka, a nie ozdobne zdanie.

Dwa sposoby przebywania pośród innych ludów

Rozdział 16 dotyczy braci pragnących iść „między Saracenów i innych niewiernych” — tak średniowieczni chrześcijanie określali muzułmanów i osoby innych religii. Słownictwo należy do epoki i dziś nie musi być powtarzane jako obelga.

Tekst proponuje dwie formy obecności. Po pierwsze, bracia nie powinni wdawać się w kłótnie, lecz dla Boga być poddani każdemu ludzkiemu stworzeniu i wyznawać, że są chrześcijanami. Po drugie, kiedy rozpoznają, że podoba się to Panu, mogą głosić wiarę.

Kolejność ma znaczenie: zanim zaczniesz mówić, żyj bez sporu i pragnienia dominacji. Regułę ukończono po podróży Franciszka do Egiptu w 1219 roku. Doświadczenie pośród chrześcijan i muzułmanów mogło wpłynąć na rozdział, lecz nie mamy notatki Franciszka wyjaśniającej powstanie każdego zdania. Historyczny związek jest prawdopodobny; szczegóły są rekonstrukcją.

Ewangelia wszyta w pergamin

Niewiele pism Franciszka zawiera tyle cytatów biblijnych. Rozdziały o misji gromadzą słowa Jezusa wysyłającego uczniów. Inne fragmenty sięgają do listów apostolskich. Tekst nie używa Biblii jako ozdoby gotowej decyzji; buduje decyzje ze słów Biblii.

Wyjaśnia to także powtórzenia. Współczesny czytelnik mógłby chcieć skracać zdania. Dla braci powtarzanie Ewangelii oznaczało pozostawanie pod głosem większym niż ich własny.

W rozdziale 22 długi układ cytatów ostrzega przed zatwardziałym sercem. W rozdziale 23 język prawny ustępuje uwielbieniu: Bóg jest pełnią dobra, wszelkim dobrem, prawdziwym i najwyższym dobrem. Wspólnota dyskutująca o ubraniu, pieniądzach i podróżach kończy na kolanach.

Reguła złożona jedynie z zakazów rodziłaby lęk. Franciszek pragnie, aby w centrum pozostało pragnienie Boga.

Dlaczego nie otrzymała bulli papieskiej?

Stwierdzenie, że papież „odrzucił” Regułę niezatwierdzoną, byłoby zbyt proste. Nie mamy dokumentu odrzucenia z 1221 roku. Wiemy jedynie, że tekst nie otrzymał opieczętowanej aprobaty papieskiej, którą później nadano Regule z 1223 roku.

Długi tekst, pełen cytatów biblijnych i napisany częściowo jako rada, mógł być trudny do stosowania jako wspólne prawo zakonu rozproszonego w wielu krajach. W ciągu następnych dwóch lat przygotowano inny, krótszy i bardziej uporządkowany tekst. Z pracą często wiąże się kardynała Hugolina, przyszłego Grzegorza IX, ale nie wiemy dokładnie, jaki był jego wkład.

Reguła z 1223 roku nie wymazała Reguły z 1221. Późniejszy tekst stał się normą profesji; wcześniejszy pozostał cennym świadkiem kształtowania się charyzmatu.

To jak porównanie notatnika z długiej podróży z mapą wręczoną w końcu wędrowcom. Mapa jest wyraźniejsza. Notatnik zachowuje deszcz, spotkania i pytania wyjaśniające, dlaczego droga pobiegła właśnie tam.

Kopie, które pozostały

Oryginał z 1221 roku zaginął. Reguła dotarła przez rękopisy i wczesne zbiory. Współczesne badania porównują świadków oraz niewielkie fragmenty wcześniejszych form zachowane w innych dziełach.

Niektóre miejsca mają odmienne warianty, szczególnie tam, gdzie teksty przepisywano lub włączano na różne sposoby. Nie czyni to dzieła późnym wynalazkiem. Pokazuje zwykłą — a czasem skomplikowaną — pracę średniowiecznego przekazu.

Gdy wydanie pokazuje starannie ponumerowane rozdziały, możemy dziękować kopistom i wydawcom, pamiętając, że Franciszek nie trzymał drukowanej książki. Żył w świecie drogich kart, czytania na głos i wspólnej pamięci.

Obraz braci zebranych nocą wokół lampy przedstawia wspólnotowy charakter. Nie twierdzi, że jedno konkretne spotkanie odbyło się z tymi sześcioma osobami i w tym schronieniu.

Tekst sprzed pieczęci

Reguła niezatwierdzona jest długa, ponieważ życie stało się rozległe. Musiała mówić o ministrach, pracy, chorobie, misji, jedzeniu, głoszeniu i kapitułach. Mimo to jej pytanie mieści się w jednym zdaniu: jak ludzie mogą iść śladami Jezusa, nie przemieniając braterstwa w swoją własność?

Dokument nie pokazuje doskonałego średniowiecza. Ujawnia konflikty, potrzebę upomnienia i lęk przed pieniędzmi. Właśnie dlatego żyje. Reguły stają się potrzebne, gdy prawdziwi ludzie różnią się, chorują i odczuwają zmęczenie.

Na końcu Franciszek nie każe braciom podziwiać tekstu. Prosi, by uczyli się jego treści i znaczenia dla zbawienia dusz oraz wprowadzali go w czyn z prostotą.

Pieczęć jeszcze nie nadeszła. Atrament wciąż niesie pył drogi. Może dlatego po ośmiu stuleciach niemal słyszymy oddechy braci między jednym zdaniem a następnym.