Lata wygnania w Perugii

Dziecko szybko poznaje drogę między łóżkiem a drzwiami. Wie, którędy wpada światło, który stopień skrzypi i z którego okna widać dolinę. A potem pewnego ranka dorośli mówią, że trzeba odejść.

Prawdopodobnie właśnie tak, bez jasności dostępnej książkom, Klara opuściła Asyż. Bunt komunalny dotknął rodziny szlacheckie. Offreducci szukali ochrony w potężnej, rywalizującej Perugii. Klara spędziła część dzieciństwa lub dorastania z dala od domu, w którym się urodziła.

Dlaczego Perugia

Perugia leżała w zasięgu jednodniowej podróży, lecz należała do przeciwnego obozu politycznego. Wygnani szlachcice z Asyżu mogli znaleźć tam krewnych, sprzymierzeńców i bezpieczeństwo. Nie byli uchodźcami pozbawionymi środków. Arystokratyczna sieć zapewniała schronienie. Mimo to opuszczenie własnego miasta oznaczało zależność od cudzej gościnności i oczekiwanie na zmiany, których nikt nie kontrolował.

Źródła nie mówią, gdzie mieszkała Klara. Historycy proponują rodzinne powiązania i szlacheckie otoczenie. Prawdopodobnie nadal istniała służba, modlitwy, domowe wychowanie i przygotowanie do małżeństwa. Błędem byłoby wyobrażanie sobie skrajnej nędzy. Równie błędne byłoby nazywanie tego wygodną podróżą.

Wygnanie zmienia pozycję człowieka. W Asyżu nazwisko otwierało drzwi. W Perugii rodzina była gościem i częścią politycznego problemu przybyłego z zewnątrz.

Miasto po drugiej stronie

W 1202 roku Asyż rozpoczął wojnę z Perugią. Bitwa pod Collestradą zakończyła się porażką mieszkańców Asyżu i wzięciem do niewoli walczących, wśród nich Franciszka. Kiedy on doświadczał więzienia, Klara mogła znajdować się wewnątrz murów zwycięskiego miasta.

„Mogła” jest ważnym słowem. Nie mamy zapisu umieszczającego ją przed jeńcami ani powodu, by zakładać, że znała imię syna Pietro Bernardone. Każde spotkanie byłoby wymysłem. Historyczna bliskość ukazuje jednak złożoność tamtego świata: dwa życia, które później miały się spotkać, były wtedy rozdzielone klasą, miastem i wojną.

Dla Klary zwycięstwo Perugii nie znaczyło po prostu zwycięstwa. Jej rodzinne miasto przegrało; sprzymierzeńcy rodziny wygrali. Wygnańcy żyją w takim podziale. Bezpieczeństwo i tęsknota mogą wskazywać przeciwne strony.

Czego dziecko uczy się bez wyboru

Nie wiemy, ile dokładnie lat miała Klara podczas wyjazdu, ponieważ nawet rok narodzin waha się między 1193 a 1194. Była dość młoda, by przesiedlenie ją ukształtowało. Nauczyła się, że mury nie gwarantują trwałości i że potężna rodzina może potrzebować ucieczki.

Samo takie doświadczenie nie wyjaśnia jej powołania. Wiele dzieci przeżywało konflikty i nie zakładało wspólnot zakonnych. Wygnanie mogło jednak uczynić konkretne pewne pytania: co pozostaje, gdy tracimy dom? Kim jesteśmy, gdy tytuły nie kierują dniem? Po co gromadzić, skoro spór zmusza do porzucenia wszystkiego?

Pytania te są naszymi sformułowaniami. Klara nie zapisała ich w tamtym czasie. Później jednak wybrała życie bez własności i nazwała Chrystusa zwierciadłem, w którym widzi się ubóstwo, pokorę i miłość. Doświadczenie nie dowodzi wyboru, lecz stanowi jego ludzkie podłoże.

Kobiety w ruchu

Zwykle wyobrażamy sobie średniowieczne kobiety jako zawsze nieruchome. Ortolana, matka Klary, pielgrzymowała do Rzymu, na Gargano i do Ziemi Świętej. Wygnanie wyprowadziło córki z Asyżu. Bona di Guelfuccio towarzyszyła Klarze w dyskretnych spotkaniach. Życie kobiet miało silne ograniczenia, ale nie było zatrzymane.

Podróże zależały od ochrony i pozycji społecznej. Szlachetnie urodzona dziewczyna nie wędrowała swobodnie i samotnie po Italii. Przemieszczała się wewnątrz rozszerzonego domu: z krewnymi, służbą, zwierzętami, bagażami i sojuszami. Jej ruchliwość była jednocześnie prawdziwa i nadzorowana.

Na ilustracji tego rozdziału Ortolana kładzie dłoń na ramieniu Klary. Nie wiemy, czy gest się wydarzył. Przedstawia prawdopodobną rolę: na obcej ziemi kobiety z rodziny pomagały zachować ciągłość, modlitwę, jedzenie, ubranie i pamięć.

Wychowanie poza domem

Nie istnieje szkolny program Klary. Legenda opisuje ją jako pobożną od dzieciństwa, hojną wobec ubogich i skłonną do modlitwy. Hagiografie często ukazują dorosłą świętość obecną już w dziecku; dlatego trzeba je czytać z szacunkiem i uwagą literacką.

Młoda kobieta z jej warstwy mogła uczyć się modlitw, psalmów, prac związanych z zarządzaniem domem, szycia i zachowań oczekiwanych od przyszłej szlachetnie urodzonej żony. Dyskutuje się, jak dobrze Klara znała łacinę. Późniejsze pisma ukazują kulturę biblijną i teologiczną, lecz powstały w środowisku wspólnotowym, z liturgią, kaznodziejami i możliwymi pomocnikami redakcyjnymi.

Perugia także mogła poszerzyć jej świat. W większym mieście słyszałaby inne akcenty, wiadomości i formy pobożności. Ponownie: nie mamy udokumentowanej sceny. Możemy stwierdzić, że średniowieczne kształcenie dokonywało się przez wspólne życie, nie wyłącznie przez książki.

Powrót nie wymazuje odejścia

Porozumienia między grupami w Asyżu stopniowo pozwalały wygnańcom wracać. Rodzina prawdopodobnie wróciła w pierwszych latach XIII wieku. Dom można było naprawić; doświadczenia nie.

Powrót nie oznacza dokładnego podjęcia tego, co było. Stosunki polityczne się zmieniły. Komuna zyskała siłę. Szlachta musiała negocjować swoje miejsce. Klara powróciła starsza, zbliżając się do wieku, w którym małżeństwo i dziedziczenie stawały się pilnymi decyzjami.

Tradycja mówi, że odrzucała propozycje małżeństwa. Proces zawiera świadectwa o jej pragnieniu zachowania dziewictwa i służenia Bogu. Nie wiemy, ile było propozycji ani jak wyglądały wszystkie rozmowy rodzinne. Wiemy, że kierunek jej życia zaczął wchodzić w konflikt z oczekiwaną przyszłością.

Wygnanie i ubóstwo nie są tym samym

Ważne, by nie mylić narzuconego cierpienia z wybranym ubóstwem. Na wygnaniu rodzina pragnęła odzyskać bezpieczeństwo i majątek. W San Damiano Klara dobrowolnie broniła rezygnacji ze wspólnej własności. Jedno doświadczenie nie jest kopią drugiego.

Nie powinniśmy także upiększać straty. Człowiek wypędzony z domu nie musi dziękować za lekcję. Przesiedlenie może pozostawić lęk i rany. Wielkość Klary nie miała polegać na uznaniu straty za piękną, lecz na przemianie świadomości kruchości w wolność niezależną od posiadania.

Kiedy prosiła papieża o Przywilej Ubóstwa, nie bawiła się w bezbronność. Wiedziała, że bezpieczeństwo materialne jest cenne. Właśnie dlatego jej upór był radykalny i wymagał konkretnych sieci troski.

Czego milczenie uczy historyka

Źródła klariańskie napisano, by pamiętać świętą, potwierdzać cnoty i prowadzić wspólnotę. Nie powstały po to, by odpowiadać na wszystkie pytania współczesnej biografii. Wygnanie pojawia się bardziej jako kontekst niż szczegółowo opowiedziana historia.

Dlatego rozdział pozostawia widoczne pięć warstw. Dokument polityczny ukazuje konflikt. Badania akademickie odtwarzają przesiedlenie. Hagiografia przedstawia młodą świętą. Świadectwo mówi o zachowaniu wspominanym po dziesięcioleciach. Ilustracja i narracja nadają ciało temu, co prawdopodobne, ogłaszając własne granice.

Ta dyscyplina nie ochładza historii. Przeciwnie: nie pozwala zastąpić Klary postacią stworzoną po to, by zaspokoić nasze pragnienie doskonałych scen.

Nauczyć się mieszkać inaczej

Po latach Klara ponownie opuściła Asyż, tym razem z własnej decyzji. Przeszła przez San Paolo delle Abbadesse i Sant’Angelo di Panzo, aż dotarła do San Damiano. Wygnanie dzieciństwa było ucieczką z rodziną; wyjście dorosłej kobiety zerwaniem z oczekiwaniami rodziny.

W obu przypadkach były drzwi, droga i niepewny dom. Druga podróż miała jednak wewnętrzny kierunek należący do niej.

Być może wygnanie nauczyło ją, że dom można utracić. San Damiano miało nauczyć, że dom można także stworzyć. Nie za pomocą wież chroniących nazwisko, lecz Reguły, ubogiego stołu i kobiet nazywających siebie nawzajem siostrami.

Perugia nie była jedynie przerwą przed „prawdziwym” życiem. Była jednym z miejsc, dzięki którym Klara poznała niestabilność świata. Kiedy wróciła do Asyżu, miasto było tym samym zboczem. Młoda kobieta, która na nie patrzyła, nie była już tym samym dzieckiem.