Przywilej ubóstwa

Przywileje zwykle coś dawały: ziemię, ochronę, zwolnienie, dochód albo władzę. Klara poprosiła o przywilej, który pozwalał jej nie przyjmować.

Dokument z 17 września 1228 roku stwierdza, że nie można zmusić jej ani sióstr do przyjęcia własności. Papież Grzegorz IX uznawał w uroczystym języku wybór, który wydawał się ekonomicznie niebezpieczny.

Nazywano go Przywilejem ubóstwa.

Dokument, który możemy przeczytać

List Grzegorza IX zachował się w zbiorze dokumentów i posiada dokładną datę. Jest skierowany do Klary i pozostałych służebnic Chrystusa zgromadzonych w San Damiano.

Tekst uznaje, że sprzedały i rozdały swoje dobra oraz pragnęły niczego nie posiadać. Następnie przyznaje, że nikt nie może zmusić ich do przyjęcia własności. Język listu łączy ich wybór z ubogim Chrystusem i ufnością w Bożą opiekę.

Dla historyka list ten jest pewnym gruntem. Nie dowodzi każdej późniejszej opowieści o ustnych negocjacjach, ale pokazuje, że już w 1228 roku sprawa była jasna i na tyle ważna, by otrzymać papieskie potwierdzenie.

A co z listem Innocentego III?

Testament Klary wspomina, że prosiła o przywilej papieża Innocentego III, który zmarł w 1216 roku. W tradycji krążyła wersja tekstu przypisywanego temu papieżowi.

Tutaj zaczyna się dyskusja. Niektórzy badacze i pamięć klariańska przyjmują pierwsze nadanie przez Innocentego, później potwierdzone przez Grzegorza. Inni wskazują problemy z przekazem, brzmieniem i brakiem oryginału.

Nie musimy rozstrzygać sporu, udając pewność. Możemy powiedzieć jednocześnie dwie rzeczy: Klara świadczy o bardzo wczesnej inicjatywie; bezpiecznie zachowanym dokumentem jest ten z 1228 roku.

Rozróżnienie nie umniejsza Testamentu. Pokazuje, że osobista pamięć, archiwa i kopie mają odmienne historie.

Przywilej przeciw komu?

Tekst nie oskarża konkretnej osoby. Chroni przed każdą władzą lub dobroczyńcą, który mógłby chcieć narzucić własność.

Rodzina mogła ofiarować ziemię z hojności. Biskup mógł uznać ją za konieczną. Papież mógł chcieć zagwarantować pożywienie. Nacisk mógł płynąć z dobrych intencji.

Dlatego ochrona musiała być szeroka. Klara nie chciała zależeć od chwilowej życzliwości konkretnego człowieka. Następca mógł myśleć inaczej. Pergamin miał przetrwać rozmowę.

Moc odmowy darowizny

W kulturze średniowiecznej odmówienie daru potężnej osobie nie było prostym gestem. Darowizny tworzyły więzi wdzięczności, pamięci i wpływu. Klasztor modlił się za dobroczyńców i mógł mieścić rodzinne grobowce.

Nie posiadając ziemi, San Damiano ograniczało możliwość kształtowania domu przez bogate rodziny. Przywilej chronił ubóstwo, a także pewną formę wolności.

Wolność ta nadal zależała jednak od jałmużny. Siostry nie przestały przyjmować jedzenia ani potrzebnych przedmiotów. Różnica przebiegała między używaniem a posiadaniem, doraźną pomocą a stałym dochodem.

Grzegorz znał ryzyko

Grzegorz IX był wcześniej kardynałem Hugolinem. Znał Franciszka, Klarę i trudności związane z organizowaniem kobiecych wspólnot. Nie wydał dokumentu z niewiedzy.

Sam list uznaje słabość ciała i potrzebę wsparcia. Duchowa ufność nie usuwa ciała. Papież godzi się, że wspólnota będzie szła bez zwykłego rodzaju gwarancji.

Czyni to nadanie jeszcze bardziej niezwykłym: nie jest młodzieńczym zapałem, lecz instytucjonalną decyzją podjętą wobec znanego ryzyka.

Scena z pieczęcią

Nasza ilustracja pokazuje posła przekazującego Klarze pergamin w obecności sióstr. Pieczęć jest widoczna, lecz pisma nie da się odczytać.

Nie wiemy, jak dokument dotarł, kto go przyniósł ani gdzie Klara przeczytała go po raz pierwszy. Jest to rekonstrukcja wizualna. Scena nadaje materialną postać czemuś udokumentowanemu: decyzja z Rzymu musiała przebyć drogę do Asyżu i zostać przyjęta przez kobiety, które mogły nigdy nie przypuszczać, że osiem wieków później wciąż będzie czytana.

Klara trzyma arkusz, lecz siostry otaczają gest. Przywilej nie był jej osobistą nagrodą; chronił wspólnotę i następczynie.

Ubóstwo wybrane i ubóstwo doświadczane

Jedna sprawa wymaga ostrożności. Klara wybrała rezygnację z bogactwa, wychodząc ze szlachty. Wielu ubogich mieszkańców Asyżu nie wybierało głodu, długu ani braku ziemi.

Jej propozycja nie powinna przemieniać niedobrowolnej nędzy w piękno. Ewangeliczne ubóstwo miało zbliżać siostry do ogołoconego Chrystusa i zapobiegać panowaniu. Aby pozostać wierne, musiało tworzyć solidarność, nie obojętność wobec ludzi cierpiących niedostatek bez własnego wyboru.

Średniowieczne teksty nie zawsze rozwijają to rozróżnienie dzisiejszym językiem, ale czytelnik powinien je dostrzec.

Prawo, które trzeba było odnawiać

Otrzymanie przywileju nie zakończyło walki. Nowe reguły i nowi papieże przynosiły kolejne napięcia. Agnieszka Praska miała prosić o podobną ochronę dla własnej wspólnoty. Klara nadal pracowała nad Regułą, która stawiała ubóstwo w centrum, zamiast dodawać je jako dołączony wyjątek.

Dokument z 1228 roku służył jako prawne schronienie. Schronienie może jednak zostać usunięte albo wąsko zinterpretowane. Trwałe zabezpieczenie miało nadejść dopiero wtedy, gdy w 1253 roku zatwierdzono własny sposób życia Klary.

Arkusz i wybór

Pergamin nie stworzył ubóstwa San Damiano. Wspólnota już nim żyła. Dokument uczynił coś innego: uznał, że to doświadczenie ma godność prawną.

To jeden z najmocniejszych obrazów Klary. Aby zachować intuicję, nie opuściła instytucji. Nauczyła się prosić, argumentować i uzyskiwać niezwykłą ochronę wewnątrz niej.

Przywilej ukazuje kobietę kontemplacyjną, która rozumiała archiwa. Mistyczkę wiedzącą, że przyszłe pokolenia będą potrzebować tekstu, pieczęci i pamięci.

Na arkuszu z 1228 roku brak własności przestał być jedynie słabością. Stał się wolnością, której nikt nie powinien odbierać.

Krótki dokument, długie następstwa

Przywilej nie opisuje sposobu zdobywania chleba, naprawiania dachu ani opieki nad starszą siostrą. Jego cel jest węższy: zapobiec narzuceniu własności jako rozwiązania tych problemów. Tworzy granicę, wewnątrz której wspólnota musi wymyślać odpowiedzi.

Różnica ma znaczenie. Dokument prawny nie opisuje całej duchowości Klary, tak jak klucz nie opisuje domu. Aby zrozumieć sens ubóstwa, trzeba czytać go wraz z Regułą, Testamentem i listami. Aby zrozumieć ryzyko, trzeba pamiętać o średniowiecznym świecie gospodarczym.

Siła przywileju polegała właśnie na jego negatywnym brzmieniu: nikt nie mógł ich zmusić. Nie czynił z każdej chrześcijanki klaryski ani nie potępiał klasztorów posiadających dobra. Chronił konkretną decyzję wspólnoty przed przyszłym naciskiem.

Dlaczego data ma znaczenie

List Grzegorza IX datowano na 17 września 1228 roku. Ten pewny punkt pozwala uporządkować inne wydarzenia. Grzegorz odwiedzał Asyż i znał Klarę; Franciszek zmarł niespełna dwa lata wcześniej; tożsamość braci i sióstr wciąż była określana.

Natomiast nadanie przypisywane Innocentemu III rodzi pytania o przekaz. Testament Klary wspomina, że otrzymała od niego przywilej, a wspomnienie to zasługuje na uwagę, ponieważ pochodzi od samej założycielki. Tekst krążący pod imieniem papieża nie ma jednak tej samej pewności co dokument z 1228 roku.

Rozdzielenie tych poziomów nie oznacza braku zaufania do Klary. Pamięć i archiwa odpowiadają na różne pytania. Klara mogła poprawnie pamiętać zgodę, nawet jeśli zachowana forma pisemna została później opracowana lub skopiowana.

Przywilej dla następczyń

Klara mogła próbować żyć ubóstwem dzięki osobistej sile. Dokument pokazuje, że myślała poza granicą własnego życia. Przyszła ksieni miała otrzymywać darowizny, naciski i rady, na które Klara nie mogłaby już odpowiedzieć.

Przemieniając odmowę w prawo, dała następczyniom ochronę. Nadal mogły zawieść, interpretować je inaczej albo stanąć wobec nowych przepisów; nie zaczynały jednak bez głosu. Papieska pieczęć mówiła, że brak własności nie jest tolerowanym nieporządkiem. Jest uznanym wyborem.

Uznanym na piśmie.