Obmywać stopy sióstr

Zanim rozpoznamy symbol, trzeba zobaczyć wodę.

Obmycie komuś stóp wymaga naczynia, gotowych do pracy rąk i uwagi poświęconej ciału, które jest przed nami. Siostry z San Damiano pamiętały, że Klara podejmowała tę posługę. Gest był pokorny, lecz nie pusty: stopy trzeba było umyć, a ludzi otoczyć opieką.

Proces kanonizacyjny zachował więcej niż jedną wzmiankę o tej praktyce. Pacyfika mówi o opiece nad chorymi. Inne świadkinie wspominają stopy sióstr oraz kobiet służących wspólnocie. To pamięć dotycząca ciała, związana z pracami, które pozycja ksieni mogła pozwalać zlecić komuś innemu.

Zarazem opowiadające o tym kobiety widziały w tym naśladowanie Chrystusa. Ta historia ma więc więcej niż jedną warstwę: posługę zapamiętaną przez konkretne osoby, religijną interpretację oraz sposób, w jaki święte życie zostało przedstawione na piśmie. Żadna z tych warstw nie musi usuwać pozostałych.

Co widziała Pacyfika

Pacyfika zeznała, że Klara była życzliwa dla sióstr i współczuła chorym. Dopóki miała zdrowie, służyła im, obmywała ich stopy i podawała wodę do rąk. Wspomina również o czyszczeniu siedzisk używanych przez chore.

Takie informacje nie pasują do obrazu świętości, która nigdy nie styka się z brudem. Pokazują kobietę zbliżającą się do potrzeb, które inni mogli uznać za odpychające. Sama świadkini wyjaśnia, że widziała tę posługę więcej niż raz.

Nie daje nam to jednak dziennego planu opieki. Nie wiemy, ile chorych było przy każdej okazji ani jakich przedmiotów używano. Dokładność świadectwa dotyczy rodzaju czynności i jej powtarzalności, a nie kompletnej sceny gotowej do namalowania.

Ważne jest również ograniczenie czasowe: dopóki Klara miała zdrowie. Choroba miała zmienić jej zdolność do wykonywania prac. Kobieta, która opiekowała się innymi, sama miała później zależeć od ich opieki, nie tracąc przez to wartości swojego życia.

Stopa, która się cofnęła

Inne siostry opowiadają bardziej szczególny epizod. Klara obmywała stopy kobiecie służącej wspólnocie i pochyliła się, aby je ucałować. Kobieta cofnęła stopę i niechcący uderzyła ksienię w usta. Według opowieści Klara nie rozgniewała się i nadal okazywała pokorę.

Rdzeń tej historii pojawia się w zeznaniach Benwenuty, Filipy i Agnieszki z Oportulo, choć różnią się one sformułowaniami. Wypadek przedstawiony jest jako niezamierzony. Nie jest to historia o służącej, która ze złości atakuje Klarę.

Trzeba też zachować właściwą tożsamość. Agnieszki zeznającej o tym wydarzeniu nie należy automatycznie utożsamiać z rodzoną siostrą Klary. Podane w Procesie więzi rodzinne pozwalają odróżnić kobiety noszące to samo imię.

Zgodność wspomnień nadaje temu epizodowi znaczenie. Mimo to nie daje nam dostępu do wszystkich uczuć uczestniczek. Możemy opisać ruch cofnięcia stopy; myśl, która go wywołała, nie została w pełni zachowana.

Kobieta, która przyjmowała opiekę

Niemal zawsze patrzymy na klęczącą Klarę. Warto zobaczyć również kobietę siedzącą przed nią. Przyjęcie tak mocnego gestu od osoby sprawującej władzę mogło budzić zaskoczenie i skrępowanie. To ludzka możliwość, a nie potwierdzone uczucie tej konkretnej osoby.

Określenia „służąca” i „siostra” rodzą pytania o różne pozycje w domu. San Damiano istniało w społeczeństwie pełnym nierówności, a wykonywania prac zewnętrznych czy służebnych nie należy ukrywać pod obrazem równości pozbawionej wszelkich różnic.

Obmywanie tych stóp zbliżało ksienię do pracy i ciała, które hierarchia społeczna mogła umieścić niżej od niej. Gest miał siłę właśnie dlatego, że przekraczał uznane pozycje.

Nie znamy imienia kobiety, którą Klara otoczyła wtedy opieką. Ważne, aby nie przemieniać jej w zwykły przedmiot służący udowodnieniu czyjejś cnoty. Ona także miała wolę, reakcję i własne miejsce w życiu wspólnoty.

Ewangelia za misą z wodą

W Ewangelii według św. Jana Jezus obmywa stopy uczniów i przedstawia ten gest jako wzór służby. Dla kobiet kształtowanych przez modlitwę i słuchanie Pisma ta pamięć nie była ozdobą dodaną później do domowej pracy.

Ta czynność miała dostępny język religijny. Kiedy przełożona pochylała się, aby służyć, można ją było rozumieć w świetle Mistrza, który przyjmuje miejsce sługi. Związek ciała i znaczenia należał do świata sióstr.

Nie możemy twierdzić, że Klara za każdym razem wypowiadała określony werset Ewangelii. Źródło nie zapisuje takich słów przy każdej okazji. Możemy dostrzec biblijny horyzont, nie wymyślając dialogu, by wypełnić milczenie.

Obmywanie stóp istniało również we wcześniejszych tradycjach monastycznych. Klara nie wynalazła chrześcijańskiego gestu umywania stóp. Jego znaczenie leży w sposobie, w jaki towarzyszki rozpoznały go w konkretnym życiu, z jego odpowiedzialnością i różnicami społecznymi.

Kiedy wspomnienie staje się przykładem

Proces badał cnoty. Dlatego scena, w której stopa uderza Klarę w usta, nie jest opowiadana jedynie jako domowy wypadek. Ma dowodzić pokory: Klara nie domaga się przywrócenia urażonego honoru ani nie czyni zdarzenia powodem do kary.

Legenda zbiera i porządkuje podobne gesty w spójny portret świętej. To praca hagiograficzna. Wybiera wydarzenia, zbliża je do Ewangelii i podsuwa czytelnikowi postępowanie godne podziwu i naśladowania.

Rozpoznanie tej konstrukcji nie oznacza uznania, że nic się nie wydarzyło. Oznacza pytanie, jak wspomnienie wspólnego życia zaczęło później nauczać cnoty. To samo zdarzenie mogło być obserwowane, zapamiętane i interpretowane w różnych chwilach.

Błędem byłoby też używanie tej opowieści, aby wymagać od kogokolwiek znoszenia upokorzenia czy przemocy bez reakcji. Epizod mówi o wypadku i sposobie, w jaki zapamiętano odpowiedź Klary. Nie ustanawia zasady, według której osoba potrzebująca ochrony ma przyjmować złe traktowanie.

Opieka, której nie widać na obrazie

Misę z wodą łatwo przedstawić. Mniej widoczne są prace wokół niej: przygotowanie potrzebnych rzeczy, szukanie pomocy, późniejsze sprzątanie, sprawdzanie, czy drugiej osobie jest wygodnie. Żadne świadectwo nie wymienia całej tej sekwencji dla jednej okazji.

Możemy uznać ją za część materialnego wymiaru opieki, nie przypisując Klarze każdego etapu. Wspólnota potrzebuje wielu rąk. Sława jej ksieni nie powinna usuwać pracy wszystkich pozostałych.

Świadectwo Pacyfiki wspomina posługi mniej uroczyste niż pocałunek w stopy. Sprzątanie związane z chorymi pokazuje troskę niezależną od pięknej sceny. Ciało w potrzebie nie istnieje wyłącznie wtedy, gdy może stać się symbolem.

Ten wymiar pomaga uniknąć przedstawiania świętości zawsze w czystych szatach i wśród nienaruszonych przedmiotów. Życie sióstr obejmowało zużycie, chorobę i powtarzalne zadania, których żadna opowieść nie potrafiłaby w całości zapisać.

Służyć, nie okazując słabości

Klara pozostawała ksienią, gdy się pochylała. Jej pozycja nie znikała; zostawała oddana na służbę potrzebie. Gest nie zastępował odpowiedzialności za organizację domu, tak jak dobra decyzja administracyjna nie zastępowała każdej osobistej troski.

Łatwo oddzielić ludzi, którzy kierują, od ludzi, którzy opiekują się innymi. Świadectwa o Klarze zbliżają te funkcje. Władza stawała się rozpoznawalna także w gotowości do wykonania zadania, które można było zostawić komuś o mniejszym prestiżu.

Nie dowodzi to, że wspólnota nigdy nie znała nierówności ani że wszystkie relacje były łatwe. Pokazuje moralne wymaganie wewnątrz tych relacji: godność drugiej kobiety miała być uznana poprzez ciało i pracę.

Pod koniec życia Klary kierunek opieki wielokrotnie się odwracał. Siostry podnosiły ją, podtrzymywały i służyły jej. To, co wcześniej robiła, nie dawało jej niezależności; pomagało zbudować sposób wzajemnego polegania na sobie.

Woda wraca do wspólnego życia

Po tym geście życie się nie kończyło. Czekały inne zadania, modlitwa i nowe potrzeby. Misa znów stawała się przedmiotem domu, a otoczona opieką kobieta dalej przeżywała własną historię.

Nie wiemy, czy uczestniczki myślały wtedy, że dziesiątki lat później ktoś opowie o tym zdarzeniu. Proces zachował wspomnienie, ponieważ siostry uważały je za ważne dla zrozumienia Klary.

Możemy przyjąć tę pamięć, nie powiększając jej tak, by zajęła wszystko. Obmywanie stóp nie streszcza całego jej przywództwa ani nie czyni wszystkich kobiet z San Damiano postaciami jednakowymi. Oświetla konkretną relację między władzą, służbą i godnością.

Siła tej sceny tkwi w bliskości. Zanim powstał zapisany przykład, istniało ciało, którego dotknęły ręce drugiej osoby. Religijna interpretacja wyrosła z tej ziemi: z podanej wody, wykonanej pracy i przełożonej, która — jak mówiły jej towarzyszki — umiała się pochylić.