Dziewiąty sierpnia 1253 roku

Latem 1253 roku droga między Asyżem a San Damiano była sucha. Wewnątrz klasztoru Klara nie mogła już nią podróżować. Przez wiele lat jej ciało przechodziło na przemian okresy wielkiej słabości i pewnej poprawy. Teraz siostry czuły, że choroba zbliża się do końca.

Wtedy przybył dokument, na który czekała przez dziesięciolecia.

Tradycja San Damiano zachowuje 9 sierpnia jako dzień, w którym do klasztoru przyniesiono bullę zatwierdzającą. Dwa dni później, 11 sierpnia, Klara zmarła. Oryginał Reguły zawiera zatwierdzenie Innocentego IV, wydane w Asyżu 9 sierpnia 1253 roku. Data jest udokumentowanym faktem. Oficjalna relacja nie zapisała jednak, jak dokładnie pergamin przeszedł przez drzwi, kto je otworzył i w której chwili Klara go dotknęła; obrazy te należą do rekonstrukcji i pobożnej pamięci.

Papież był w pobliżu

Innocenty IV przebywał wtedy w Asyżu. Nie był odległą postacią siedzącą w Rzymie. Odwiedził chorą Klarę i znał sytuację San Damiano. Kardynał protektor Rainaldo zatwierdził już Formę życia w Perugii 16 września 1252 roku; 9 sierpnia 1253 roku papież potwierdził ją bullą zaczynającą się od słów Solet annuere.

Daty te ukazują ostatni etap procesu trwającego niemal rok — a nie decyzję podjętą naprędce. Tekst wyrósł z dziesięcioleci praktyki, wcześniejszych prób i negocjacji. Zatwierdzenie Rainalda i potwierdzenie papieskie były ostatnimi krokami prawnymi.

Bulla zwraca się do Klary, ksieni, oraz pozostałych sióstr klasztoru San Damiano. Zatwierdza formę życia, „według której powinnyście żyć wspólnie, w jedności ducha i w ślubie najwyższego ubóstwa”. Zdanie łączy dwie rzeczy czasem rozdzielane: wspólnotę i ubóstwo.

Pergamin, który przetrwał

Dokument związany z Regułą jest przechowywany w protoklasztorze św. Klary w Asyżu. Widok dawnego rękopisu może sprawiać wrażenie bezpośredniego dotknięcia przeszłości. Historyk musi jednak badać pieczęcie, pismo, przekaz i sposób zachowania.

To, co nazywamy „Regułą Klary”, obejmuje list zatwierdzający i tekst Formy życia. Ma dwanaście rozdziałów. Dotyczą przyjmowania nowych sióstr, modlitwy, postu, ubrania, wyboru ksieni, pracy, opieki nad chorymi, ubóstwa, ciszy, poprawy i stosunków z Braćmi Mniejszymi.

Nie była prywatną pamiątką, którą należało pochować wraz z Klarą. Była narzędziem dla przyszłości.

Zwycięstwo bez prostych wrogów

Kusi, by opowiadać tę historię jako walkę dobrej Klary ze złymi papieżami. Rzeczywistość jest trudniejsza i ciekawsza.

Kardynałowie i papieże obawiali się, że wspólnoty bez dochodów będą głodować, zależeć od niepewnych darowizn albo zostaną opuszczone. Próbowali również uporządkować liczne grupy kobiet pojawiające się w różnych miastach. Za bezpieczeństwem ekonomicznym, dyscypliną i ochroną stały rzeczywiste powody.

Klara znała jednak inne niebezpieczeństwo. Posiadanie ziemi mogło wymagać zarządców, czynszów, sporów i władzy nad pracownikami. Dom zacząłby żyć z majątku zamiast z dzielenia się i jałmużny. Dla San Damiano uderzało to w samo serce powołania.

Obie strony nie dyskutowały o abstrakcyjnym słowie. Pytały, w jaki sposób prawdziwe kobiety będą jadły jutro i kto zagwarantuje ich wolność za pięćdziesiąt lat.

Co Klara mogła usłyszeć

Nie mamy zapisu chwili przybycia dokumentu. Być może siostra odczytała bullę na głos. Być może Klara trzymała pergamin. Być może słabość pozwoliła jej jedynie słuchać.

Legenda o św. Klarze, tekst hagiograficzny napisany po kanonizacji, przedstawia zatwierdzenie jako wielkie pocieszenie jej ostatnich dni. Późniejsza tradycja dodała scenie czułości. Wszystko to może zachowywać rdzeń pamięci wspólnoty, ale nie upoważnia nas do wymyślania zdań i przedstawiania ich jako cytatów.

Dlatego gdy wyobrażamy sobie szelest pergaminu albo łzy sióstr, powinniśmy powiedzieć: to rekonstrukcja kontemplacyjna. Dokument podaje datę; Proces i Legenda przybliżają scenerię; sztuka uzupełnia to, czego archiwa nie zobaczyły, nie przemieniając wyobraźni w dowód.

Czterdzieści lat wewnątrz pieczęci

Klara opuściła rodzinny dom około 1212 roku. Zanim dotarła do San Damiano, przez krótki czas przebywała w innych wspólnotach. Tam przyjmowała siostry, mierzyła się z chorobą, głodem i wojną, korespondowała z Agnieszką Praską i rozmawiała z władzami.

Pieczęć z 1253 roku zamknęła tę historię w kilku formalnych liniach. Dokumenty prawne już takie są: wydają się suche, ponieważ muszą wywoływać jasne skutki. Za wyrażeniami takimi jak „zatwierdzamy władzą apostolską” stały noce niepewności, czy będzie chleb, spotkania kapituły, wizyty kardynałów i pamięć o Franciszku.

Zatwierdzenie uznało także autorstwo. Nie mówiło jedynie, że San Damiano może posługiwać się przepisami stworzonymi dla innego zakonu. Forma życia Ubogich Sióstr miała własny tekst.

Ciało Klary i ciało wspólnoty

Gdy Reguła zyskiwała prawną trwałość, Klara traciła siły. Ta bliskość nadaje scenie moc, lecz nie powinna przemieniać choroby w świętą dekorację.

Proces kanonizacyjny zbiera świadectwa sióstr obecnych w ostatnich dniach. Mówią o długiej chorobie, odwiedzinach, modlitwie i pożegnaniu. Ich wspomnienia spisano, by wykazać świętość; nie są neutralnymi nagraniami. Mimo to pochodzą od kobiet, które dzieliły z Klarą dom, i podają szczegóły, których dokument papieski nie miałby powodu zachowywać.

Jedna z nich, siostra Benwenuta, wspominała posługiwanie chorej. Inne opisywały spokój Klary i jej błogosławieństwo. Relacje są zgodne w ukazaniu wspólnoty zgromadzonej wokół osoby kochanej i uznawanej za duchową matkę.

Reguła nie pozwalała jednak, by wszystko zależało od jednej osobowości. Opisywała wybory, rady, urzędy i praktyki. Ciało Klary miało umrzeć; ciało wspólnoty musiało trwać.

„Idź bezpiecznie, masz bowiem dobrego przewodnika”

Legenda i świadectwa zachowują słowa przypisywane Klarze w ostatnich chwilach. Najbardziej znane zdają się być skierowane do jej własnej duszy: „Idź bezpiecznie, masz bowiem dobrego przewodnika na drogę”. Następnie wielbi Boga za to, że ją stworzył.

Słowa te należą do pamięci hagiograficznej i świadectw, nie do bulli. Zostały przekazane w kontekście kanonizacyjnym i otrzymały formę literacką. Nie musimy ich z tego powodu odrzucać. Musimy jedynie czytać je według właściwego gatunku.

Pokazują, jak siostry rozumiały śmierć: nie jako zniknięcie administratorki, lecz jako przejście kobiety, która nauczyła się przyjmować własne istnienie jako dar.

Wizyta, której oczy nie mogły dowieść

Istnieje również opowieść o wielkiej procesji dziewic ubranych na biało, które wraz ze świetlistą postacią podobną do Maryi Dziewicy weszły odwiedzić Klarę. Jedna siostra miała zobaczyć tę scenę, podczas gdy pozostałe niczego nie dostrzegły.

To hagiografia i wizja religijna, a nie zdarzenie, które mogą potwierdzić metody historyczne. Jej znaczenie jest jasne: wspólnota odczytała śmierć Klary jako przyjęcie przez Matkę Chrystusa i wspólnotę świętych kobiet. Obraz oddaje także założycielce to, co próbowała ofiarować siostrom: obecność w chwili słabości.

Możemy kontemplować tę tradycję, nie umieszczając jej w tej samej kolumnie co data bulli.

Jedenasty sierpnia

Klara zmarła 11 sierpnia 1253 roku. Jej święto liturgiczne ustanowiono później na 11 sierpnia. Pogrzeb zgromadził władze i zwykłych ludzi; według Legendy papież pragnął natychmiast odprawić Mszę o świętej dziewicy, lecz kardynał Rainaldo doradził zachowanie zwykłej procedury.

Ten fragment hagiograficzny ma ukazać, że jej świętość już wtedy wydawała się oczywista. Formalny proces kanonizacyjny rozpoczął się niedługo później, a Aleksander IV kanonizował ją w 1255 roku.

Reguła kontynuowała swoją drogę. Inne wspólnoty klarysek przyjmowały ją w bardzo różnych warunkach. Nie każdy dom przeżywał ubóstwo tak samo; na przestrzeni wieków pojawiały się reformy i interpretacje. Zatwierdzony tekst nie kończy historii. Nadaje jej formę zdolną przejść przez konflikty.

Czego uczy nas 9 sierpnia

Dzień zatwierdzenia nie był prostym szczęśliwym zakończeniem. Klara umierała. Siostry miały żyć bez jej obecności. Instytucjonalna przyszłość pozostawała niepewna.

A jednak coś zostało zabezpieczone: kobiety mogły precyzyjnie nazwać życie, którego wspólnie się nauczyły. Ich doświadczenie nie miało pozostać tylko w ustnej pamięci ani zależeć od dobrej woli następnego wyznaczonego wizytatora.

Pergamin był kruchy, sporządzony ze skóry, atramentu i pieczęci. Niósł jednak trwałą obietnicę: nikt nie powinien wymazać z San Damiano formy ubóstwa, którą Klara otrzymała, zbadała i dobrowolnie wybrała.