Czwarty list: radość, nieobecność i pragnienie

Klara rozpoczyna ostatni zachowany list do Agnieszki Praskiej bliskością przekraczającą odległość. Nazywa przyjaciółkę połową swojej duszy. Chora kobieta z San Damiano i dawna czeska księżniczka — o ile pozwalają stwierdzić źródła — nigdy nie spotkały się osobiście. Mimo to zbudowały relację zdolną wyrazić się tak mocnymi słowami.

List zwykle datuje się na 1253 rok, rok śmierci Klary. Nie ma w nim zegara pozwalającego prześledzić dzień powstania. Możemy czytać go w świetle zbliżającego się pożegnania, lecz błędem byłoby ustalanie godziny, wymyślanie ostatniej świecy czy opisywanie gestów nieznanego skryby.

To, co przetrwało, wystarcza, by nas przybliżyć: serdeczne powitanie, wyjaśnienie opóźnienia, zaproszenie do kontemplacji oraz imiona ludzi, którym powierzono utrzymanie otwartej drogi między dwoma domami.

Przyznane opóźnienie

Klara wie, że pisała rzadziej, niż obie pragnęły. Nie próbuje ukryć oddalenia pogodnym zdaniem. Wyjaśnia, że brakowało posłańców, a drogi były niebezpieczne. Brak listów nie znaczył, że osłabło jej przywiązanie.

Wyjaśnienie wydaje się proste, lecz zmienia sposób wyobrażania średniowiecza. Wiadomość nie docierała dlatego, że ktoś nacisnął przycisk. Potrzebowała człowieka, który przekroczy regiony, znajdzie przejście, otrzyma schronienie i będzie wiedział, komu wręczyć pergamin.

Nie znamy dokładnej trasy tego listu. Wskazanie każdej gospody, przeprawy czy groźby byłoby rekonstrukcją bez podstaw. Dokument zapisuje trudność transportu; nie daje dziennika podróży. Nie pozwala też policzyć wiadomości, które zniknęły, zanim do nas dotarły.

Cztery ocalałe listy nie są całą rozmową

Mamy cztery listy Klary do Agnieszki. Między trzecim, zwykle datowanym na 1238 rok, a czwartym upłynęło wiele lat. Ta luka należy do dostępnej dokumentacji. Nie dowodzi, że przyjaciółki przez cały czas nie miały o sobie wiadomości.

Odpowiedzi Agnieszki nie przetrwały w ten sam sposób. Czasem dostrzegamy jej pytania poprzez odpowiedzi Klary. Kiedy indziej widzimy jedynie, że istniała szersza wymiana prowadzona również przez pośredników. Archiwum zachowało nierówną część relacji.

Nie należy wypełniać luki wymyślonymi spotkaniami. Przyjaźń może być głęboka, choć nie wiemy, jak zaczynał się każdy etap. Może również przetrwać ciszę i niepełne informacje. Wyjaśnienie Klary zachowuje właśnie tę trudność, nie przedstawiając korespondencji jako nici, która nigdy się nie zerwała.

Matka, córka, siostra

W powitaniu Klara łączy różne role. Agnieszka jest kochana jako córka i czczona jako matka. Może to dziwić każdego, kto oczekuje stałej hierarchii: starsza Klara uczy, młodsza Agnieszka się uczy. Tekst odrzuca tak wąską relację.

Słowa należą do średniowiecznego języka duchowego. Macierzyństwo mogło znaczyć prowadzenie, podtrzymywanie lub powoływanie sposobu życia. Bycie córką mogło wyrażać wdzięczność i zaufanie. Ta sama osoba zajmowała więcej niż jedno miejsce, bo obie kobiety czerpały siłę z siebie nawzajem.

Wyrażenia o połowie duszy nie trzeba ukrywać ani przemieniać w romans. Ma historię w języku przyjaźni i pojawia się w dziele religijnym pełnym biblijnych odniesień. Jego kontekstem jest wspólnota w Chrystusie. Odczytanie intensywności wymaga szacunku dla tego kontekstu, bez sprowadzania każdego przywiązania do jednego rodzaju relacji.

Radość nie usuwa zmęczenia

Klara cieszy się wytrwałością Agnieszki. Nie pisze jako ktoś, kto znalazł życie wolne od choroby, konfliktu i troski. Radość istnieje obok jej choroby i pamięci o trudnościach drogi.

To ważne. Niektóre opowieści o świętości zdają się sugerować, że wierny człowiek przestaje tęsknić za innymi. List pokazuje przeciwnie: obie kobiety chciały pisać częściej. Pragnienie bliskości jest częścią więzi, nie błędem do naprawienia.

Nie mamy dostępu do całego wnętrza Klary. List wybiera to, co powie. Zapisana radość jest prawdziwa jako zachowany wyraz, ale nie pozwala oznajmić, że nigdy nie czuła smutku, lęku czy zmęczenia. Powściągliwość zaczyna się od szacunku dla możliwości dokumentu.

Zwierciadło zajmuje centrum

W sercu listu Klara przedstawia Chrystusa jako zwierciadło. Zaprasza Agnieszkę, by codziennie w nie patrzyła i rozpoznawała ubóstwo, pokorę oraz miłość. Patrzenie nie służy podziwianiu pięknej twarzy. Powinno przemieniać życie kontemplującej osoby.

Droga zaczyna się od narodzenia Jezusa, przechodzi przez sposób Jego życia i dociera do krzyża. W żłobie wielkość ukazuje się w małości. W życiu pokora przyjmuje kształt czynów. W Męce miłość przedstawiona jest jako największy dar z siebie. Ta sekwencja porządkuje medytację listu.

Klara nie streszcza całej chrześcijańskiej historii. Wybiera sceny oświetlające powołanie obu wspólnot. Ubóstwo Chrystusa pomaga myśleć o ich ubóstwie; otrzymana miłość pyta, jak siostry będą się traktować. Zwierciadło oddaje zadanie, nie świadectwo doskonałości.

Słowa, które śpiewają

Tekst staje się intensywniejszy, gdy używa języka Pieśni nad Pieśniami. Tradycja chrześcijańska czytała ten biblijny poemat jako wyraz spotkania Boga z ludem, Chrystusa z duszą. Klara pisze w ramach długiej historii interpretacji.

Woń, pragnienie, bieg i objęcie należą do świata tych obrazów. Nie są kodem tajnej relacji ludzi we wspólnocie ani zwykłą ozdobą. Pozwalają powiedzieć, że wiara obejmuje pragnienie i radość, a nie tylko reguły i obowiązki.

Uważna lektura odróżnia cytat biblijny, adaptację liturgiczną i osobisty głos. Oryginalność Klary nie wymaga, by wymyśliła każdy obraz. Sposób wybierania i łączenia odziedziczonych słów należy do jej autorstwa. Wspólny język może służyć wyjątkowej przyjaźni.

Przyszłość nie mieści się w gotowym pożegnaniu

Wiemy, że Klara umrze w sierpniu 1253 roku. Ta wiedza ciąży nad lekturą. Dla nas list przypomina pożegnanie. Nie wolno jednak przypisywać autorce wiedzy o wszystkim, co nastąpi, ani twierdzić, że obliczała pozostałe dni.

Dokument mówi o wspólnocie i prosi o modlitwę. Perspektywa życia wiecznego jest wyraźna jak w innych pismach religijnych. Nie przemienia to każdego zdania w zapowiedź bliskiej śmierci. Ostatnie okoliczności życia pomagają interpretować list, nie zastępując tekstu sceną pożegnania, której nie posiadamy.

Jej troska obejmuje też tych, którzy będą żyć dalej. Wspólnoty nie znikną wraz z nią. Przyjdą nowe siostry, zapadną decyzje, wiadomości nadal będą krążyć. Więź z Pragą miała przyszłość, za którą autorka nie mogła już podążać w taki sam sposób.

Imiona na skraju odległości

Pod koniec pojawia się Agnieszka, siostra Klary, przesyłająca pozdrowienie. To Agnieszka z Asyżu, nie adresatka w Pradze. Dwie kobiety o tym samym imieniu zajmują różne miejsca w liście, a rozróżnienie chroni historię przed pomieszaniem świętych.

Klara poleca też posłańców, brata Amata i brata Bonagurę. Imiona ponownie nadają komunikacji ludzką obecność. Przyjaźń zależała od osób niosących wiadomości, znajdujących drogi i reprezentujących jedną wspólnotę przed drugą. Nie wiemy dość, by odtworzyć pełne biografie obu mężczyzn.

Tekst łaciński pomaga sprawdzić szczegóły i zauważyć pracę przekładu. Jedno słowo można oddać po polsku na różne sposoby. Dlatego emocji wyrażenia nie należy oddzielać od uwagi poświęconej sposobowi jego przekazania.

Prośba mieści się w kilku słowach

Prośba o modlitwę oznacza również przyznanie potrzeby. Autorka nie żegna się jako ktoś, kto wszystko daje i niczego nie otrzymuje. Jej imię i imiona sióstr zostają powierzone pamięci odległych kobiet.

Gest pomaga rozpoznać dojrzałą przyjaźń. Na początku Klara świętowała godny podziwu wybór. Teraz jest miejsce, by oprzeć się na kobiecie, którą kiedyś zachęcała. Wymiana nie wymaga tego samego wieku, doświadczenia ani zasobów. Wymaga, by jedno życie miało znaczenie dla drugiego, choć nie ustalono spotkania, daty odpowiedzi ani gwarancji kolejnej wiadomości.

Co pozostaje z głosu

Czwarty list jest dokumentem pisanym. Choroba i ostatnie dni Klary docierają też w zeznaniach Procesu. Legenda porządkuje wspomnienia w opowieść o świętości i należy do hagiografii. Późniejsza tradycja połączyła warstwy w obraz ostatniego listu dyktowanego blisko śmierci.

Rekonstrukcja może pomóc wyobrazić odległość, jeśli przedstawia się jako rekonstrukcja. Nie znamy światła w pokoju, pozycji sióstr ani wyrazu twarzy osoby odbierającej pergamin w Pradze. Nie potrzebujemy tych szczegółów, by rozpoznać przywiązanie.

List kończy się powierzeniem ludzi wzajemnej trosce. Jest odległa przyjaciółka, siostry zebrane w dwóch domach i posłańcy, których należy przyjąć. Miłość zapisana nie usuwa drogi: komuś powierza zadanie jej przebycia.