San Damiano staje się domem

Po dwóch schronieniach Klara przybyła do miejsca, którego nie miała już opuścić dla innej fundacji.

San Damiano znajdowało się poza murami Asyżu, u stóp miasta. Był to mały kościół związany z początkiem drogi Franciszka, który naprawił go przed przybyciem kobiet. Dla Klary i jej towarzyszek miał jednak przestać być jedynie miejscem jego pamięci. Stał się centrum ich własnej historii.

Zmiana często mieści się w jednym zdaniu: Franciszek osadził Klarę w San Damiano. Życie, które się tam zaczęło, nie mieści się w zdaniu. Trzeba było zmienić schronienie w dom, dzielić zasoby i nauczyć się wspólnie trwać. Przestrzeń religijna istniała; wspólnota dopiero miała w niej rosnąć.

Nie znamy szczegółów pierwszego poranka. Możemy wyobrazić sobie kobiety oglądające pomieszczenie i szukające miejsca na nieliczne przedmioty, lecz byłaby to rekonstrukcja. Źródła zachowują miejsce i zobowiązanie, nie spis rzeczy z dnia przybycia.

Kościół starszy od sióstr

Przed Klarą San Damiano miało już własną historię religijną. Tradycja franciszkańska wiąże to miejsce z modlitwą Franciszka przed krucyfiksem i jego pracą przy odbudowie kościoła. Epizody te należą do źródeł o Franciszku i tak należy je przedstawiać.

W Testamencie przekazanym pod imieniem Klary naprawę wspomina się wraz z zapowiedzią, że zamieszkają tam kobiety, których życie będzie wielbiło Boga. Jest to pamięć fundacyjna, spoglądająca na początek ze strony już dojrzałej wspólnoty.

Czytanie tego tekstu wymaga uwagi. Jego przekaz i autorstwo są w różnym stopniu przedmiotem dyskusji badaczy. Nawet przyjęty jako świadectwo klariańskie nie jest protokołem spisanym wtedy, gdy Franciszek pracował przy kamieniach.

Miejsce gromadziło więc kolejne znaczenia: naprawiony kościół, wspominaną obietnicę, dom ubogich kobiet. Historia Klary nie wymazuje wcześniejszej, lecz też nie mieści się w niej bez reszty.

Trwanie miało konsekwencje

Stała wspólnota musiała zmierzyć się z pytaniami, które wędrowcy mogli rozwiązywać inaczej. Kto zapewni jedzenie? Jak zdobyć tkaninę? Kto przyniesie potrzebne rzeczy z zewnątrz? Jak podtrzymać modlitwę, kiedy siostra zachoruje?

Nie mamy pełnych odpowiedzi z pierwszego roku. Późniejsze normy i świadectwa pokazują jednak wagę tych potrzeb. Ostrożne korzystanie z nich pozwala rozpoznać trwałe problemy, nie udając, że końcowe rozwiązanie było gotowe od początku.

Kobiety nie miały być po prostu braćmi żyjącymi za murami. Ich płeć, oczekiwania dotyczące ochrony i normy kościelne czyniły ich drogę odmienną. Jednocześnie starały się dzielić zobowiązanie ubóstwa, które łączyło je z Franciszkiem.

Połączenie to rodziło napięcie i twórczość. Stałość nie usuwała materialnej niepewności. Klauzura, której kształt rozwijał się z czasem, również nie przecinała wszystkich relacji z miastem i braćmi.

To, co miała wspominać Klara

W rozdziale VI Sposobu Życia z 1253 roku Klara wspomina początki i obietnicę opieki złożoną przez Franciszka. Według tekstu jej wspólnota przyjęła ubóstwo, pracę, utrapienie i pogardę, nie wycofując się ze swego wyboru.

Słyszymy tu głos bliższy samej Klarze niż w opowieści późniejszego biografa. Jest to jednak wspomnienie spisane pod koniec życia, wewnątrz normy, która ma chronić przyszłość. Wybiera z przeszłości to, co wyjaśnia zobowiązanie przeznaczone do przekazania.

Pamięć i zamiar nie muszą sobie przeczyć. Człowiek może wspominać szczerze, a zarazem wybierać, co opowie. Czytelnik powinien zobaczyć, że dokument odpowiada na ważne pytanie: jaki początek siostry miały uznawać za własny?

Odpowiedź podkreśla wierność i troskę. Dom nie narodził się tylko dlatego, że ktoś oddał im ściany. Narodził się, ponieważ kobiety zgodziły się żyć wymagającym wyborem i starały się wspólnie go podtrzymywać.

Dom nie zaczyna się gotowy

Dziś słowo „klasztor” może przywoływać kompletną instytucję: określoną regułę, stałe godziny, urzędy i uporządkowane budynki. Zastosowany do pierwszego San Damiano obraz ten może wprowadzać w błąd. Przejście od niewielkiego doświadczenia religijnych kobiet do bardziej uregulowanej struktury monastycznej miało etapy.

Badania historyczne dyskutują, kiedy określone normy zaczęły obowiązywać siostry i jak zmieniała się ich relacja z władzami. Nie wszystkie dokumenty przetrwały, a badacze nie interpretują ich jednakowo.

Dlatego lepiej śledzić rozwój niż wyprzedzać rezultat. Przy kościele powstawała wspólnota. Później miały nadejść formy rządów, instytucjonalna ochrona i spory o własność. Zatwierdzenie Reguły w 1253 roku było późnym osiągnięciem, nie początkową formalnością niezmiennego projektu.

Klara pozostawała w tym samym miejscu, podczas gdy status prawny domu ulegał zmianom. Ciągłość murów nie oznaczała bezruchu historii.

Kobiety, które utrzymywały miejsce przy życiu

Kościół można naprawić kamieniami. Dom wymaga powtarzanych czynności: przygotowywania jedzenia, mycia naczyń, dbania o ubrania, sprzątania przestrzeni i towarzyszenia potrzebującym. Nie znamy podziału zadań w pierwszej grupie, ale wiemy, że żadna wspólnota nie przetrwa samymi zamiarami.

Świadectwa z 1253 roku pokazują Klarę wykonującą pokorne posługi i troszczącą się o chore. Są to wspomnienia z różnych okresów, nie dowiedzione opisy pierwszego tygodnia. Ujawniają jednak wartość, jaką codzienna praca zyskała w pamięci sióstr.

Istniały też kobiety służące poza klasztorem. Ich obecność, uznana w dojrzałym prawodawstwie, nie pozwala wyobrażać sobie domu bez kontaktu z ulicami i drogami. Inni ludzie przynosili jałmużny, wiadomości, wskazówki i posługę religijną.

San Damiano miało granice, lecz zależało od relacji, które je przekraczały. Wybrane ubóstwo ujawniało tę zależność, zamiast pozwolić ukryć ją za wielkimi własnymi dochodami.

Blisko Asyżu, poza jego murami

Bycie poza miastem nie oznaczało bycia poza jego życiem. Asyż pozostawał blisko: rodziny, władze, kościoły i materialne potrzeby stanowiły część horyzontu kobiet. Niektóre siostry pochodziły stamtąd; inne miały przybyć z różnych miejsc.

Możemy wyobrażać sobie miasto widziane ze zbocza, lecz nie przypisywać Klarze konkretnej kontemplacji w określonym oknie. Dzisiejszy krajobraz pomaga czytelnikowi zrozumieć wzajemne położenie miejsc. Nie zachowuje automatycznie średniowiecznej roślinności ani dróg.

Bliskość pozwala myśleć o San Damiano jak o domu umieszczonym w konkretnym otoczeniu. Nie było abstrakcyjną sceną, na której pozbawione pochodzenia kobiety modliły się poza czasem. Życie tam oznaczało mierzenie się z chłodem, zapasami, wieściami i zagrożeniami ziemi Asyżu.

Wybór trwania nie unieważniał świata. Tworzył inny sposób odpowiadania na niego poprzez modlitwę, pracę i więzi, które wspólnota potrafiła utrzymać.

Ubóstwo potrzebuje ludzi

Łatwo podziwiać brak bogactwa i zapomnieć, kto umożliwia taki wybór. Ktoś musiał przynosić jedzenie lub pomagać je zdobywać. Ktoś musiał zgodzić się, że wspólnota nie będzie miała zabezpieczenia ekonomicznego typowego dla klasztorów posiadających ziemię.

Późniejsze konflikty o własność pokazują powagę problemu. Władze mogły uważać stały dochód za najlepszą ochronę kobiet. Klara miała obstawać przy obronie szczególnej formy ubóstwa. Nie musimy wyprzedzać wszystkich tych negocjacji, by zobaczyć ich praktyczny korzeń.

Pierwszego San Damiano nie należy przedstawiać ani jako nędzy zawsze pełnej radości, ani jako wygodnej instytucji przebranej za prostotę. Dokumentacja jest nierówna. Pozwala rozpoznać zobowiązanie, trudności i wsparcie, nie dając dokładnego spisu wszystkiego, co znajdowało się na stole.

Ubogi dom szczególnie potrzebował zaufania między mieszkankami. Dzielenie niewielkich zasobów wymagało nauki wyrażania potrzeb i słuchania potrzeb innych.

Miejsce staje się ich własne

Kiedy przybywały nowe kobiety, San Damiano musiało przestać być wyłącznie adresem Klary. Każda siostra wnosiła historię, umiejętność i ograniczenie. Wspólne życie rosło, gdy różnice znajdowały w nim miejsce, nawet jeśli nie znikały.

Źródła religijne mówią o jedności. Nie musimy tłumaczyć jej jako braku zmęczenia lub niezgody. Dojrzała Reguła przewiduje upomnienie, radę i przebaczenie właśnie dlatego, że wspólnota składa się z prawdziwych ludzi.

Klara miała przejść tam od młodości do choroby i starości. Miejsce było świadkiem pracy, listów, odwiedzin i decyzji. Jej trwanie nie było oczekiwaniem na większe życie pod innym adresem. Było cierpliwym budowaniem tego życia.

San Damiano stało się domem, ponieważ kobiety codziennie wybierały siebie nawzajem. Początek nie gwarantował czterdziestu lat. Dawał możliwe miejsce i zobowiązanie, które — aby przetrwać — musiało zyskać dłonie, głos, pożywienie i troskę.